Tìm đến làng Ó những ngày giáp Tết - nơi sẽ diễn ra phiên chợ Âm Dương kỳ lạ, chúng tôi được nghe ông Nguyễn Thanh Tuỵ, thành viên Ban Nghiên cứu lịch sử làng kể “ Theo tài liệu, văn bản lưu trữ của Viện Khảo cổ quốc gia, chợ Âm Dương có từ thời nhà Trần, đến thời hậu Lê thì mai một và đến nhà Nguyễn thì mất hẳn, có nghĩa là dòng Tiêu Tương còn thì vẫn diễn ra hội, khi sông bị vùi lấp thì lễ hội cũng không còn...”.

Để cắt nghĩa cho sự ra đời, các hoạt động và việc duy trì chợ Âm Dương xưa kia, ông Tuỵ lý giải “Ngày xưa, khu vực địa phận 2 khu Xuân Ổ A và B ngày nay là nơi giao thương sầm uất nhất vùng Kinh Bắc, gọi là chợ Bến Lái. Theo một công trình thám sát của Giáo sư Sử học Trần Quốc Vượng năm 1970 thì vẫn còn di chỉ khảo cổ và hiện hơn 30 hiện vật còn lưu trữ ở Bảo tàng Bắc Ninh về chợ Bến Lái này. Trước đây mảnh đất Xuân Ổ này là một vùng trũng. Sau một trận quyết chiến của nghĩa quân Hai Bà Trưng, nơi đây la liệt xác chết. Đàn quạ ở đâu đến ở rất nhiều trong các vạt gai, sậy mọc hoang. Làng Ó, tên nôm của Xuân Ổ hôm nay có từ đó, sau này, còn có tên khác là Mai Ô trang hay Mai Ổ trang... Những trận chiến khốc liệt qua đi, có một nữ thương nhân đến xây dựng ngôi chùa (người dân trong vùng vẫn quen gọi là chùa Lái hay Nương Xá tự) để siêu sinh cho các vong linh. Về sau, thân nhân của những người tử trận đã tìm về ngôi chùa để cúng lễ cho người thân. Lễ lạt cần có hàng mã và thế là nghề hàng mã xuất hiện ở làng Ó...”.

Trong phiên chợ Ó, cùng với đồ vàng mã, gà đen là con vật có ý nghĩa “mua may bán rủi”. Thường thì người làng Ó mua gà đen về, cắt tiết rồi vẩy tiết và rắc vôi bột hình cánh cung trước cổng nhà để xua đuổi tà ma. Chợ Âm Dương cổ xưa bán vàng mã, gà đen và những đồ cúng lễ đã mang đặc trưng tâm linh sâu sắc nên người mua không mặc cả, bán không cần đếm tiền, họ lặng lẽ trao tiền và hiện vật cho nhau như đã có thoả thuận ngầm...

Chợ không đèn, chỉ có lều quán phục vụ trong ánh nến leo lét và thân nhân người chết cúng chiêu sinh cho vong hồn đến làm lễ tại kỳ đài. Một không gian huyền thoại, người Dương hoà nhập với người Âm, không ai nghĩ mình được hay mất gì... Trong những câu chuyện kể về chợ Âm Dương, người ta vẫn truyền tai nhau chuyện chậu nước thử tiền. Chậu nước thử xem tiền cõi dương hay tiền cõi âm được đặt ngay đầu chợ. Và giữa không gian nhuốm màu huyền thoại và đậm đặc chất tâm linh ấy, người ta bảo dù thả tiền vào chậu thử rồi mà vẫn cầm phải tiền ma. Người thì bảo tiền thật mình cầm tối hôm trước sáng sau xem lại thì thấy một đống vỏ hến, người bảo là viên sỏi, mảnh bát, mảnh chai. Người có được những “vật quý” đó không cho mình bị thua thiệt mà trái lại hết sức vui sướng vì tâm niệm rằng đã có duyên làm điều phúc, điều thiện với những người đã khuất. Ai đã từng xem bộ phim “Bao giờ cho đến tháng Mười” của đạo diễn Đặng Nhật Minh hẳn còn nhớ một trường đoạn xúc động được xây dựng trên ý tưởng về chợ Âm Dương, nơi gặp gỡ của đôi vợ chồng trẻ yêu nhau tha thiết mà âm dương cách biệt bởi chiến tranh. Ý nghĩa tâm linh của chợ Âm Dương đã đến với Điện ảnh, một lĩnh vực nghệ thuật mang đậm hơi thở cuộc sống đương đại.

Trưởng khu Xuân Ổ A Nguyễn Khắc Vượng tự hào bộc bạch “Đây là lần đầu tiên lễ hội chợ Âm Dương được phục dựng song từ giáp Tết năm Mậu Tý 2008, nhóm phóng viên của một số Đài Truyền hình quốc gia và Đài Bắc Ninh đã phối hợp với địa phương làm phim tài liệu và đã phát trên sóng truyền hình với tên gọi “Mồng 5 Hội Ó”. Kinh nghiệm rút ra từ lần thử nghiệm đó sẽ giúp chúng tôi phục dựng lại lễ hội đậm chất dân gian nhất”. Cũng theo ông Vượng, khi đó chợ Âm Dương được tái hiện với sự tham gia của khoảng 60 người dân địa phương và học sinh trường Trung cấp Văn hoá - Nghệ thuật Bắc Ninh. Thực ra hàng năm nhân dân Xuân Ổ A vẫn tổ chức lễ hội truyền thống đúng vào ngày 4, 5 tháng Giêng Âm lịch song lễ rước lớn thì được tổ chức 3 năm một lần. Đây là năm đầu tiên Chợ Âm Dương với không gian cổ, đặc trưng với hoạt động mua bán gà đen, hát Quan họ và các sinh hoạt tín ngưỡng và văn hoá dân gian trở lại, chắc chắn sẽ là điểm nhấn thu hút đông đảo khách du lịch về với lễ hội độc đáo vùng Kinh Bắc. Chuẩn bị cho lễ hội năm nay, ông Trưởng khu cho biết thêm “Vì không gian diễn ra phiên chợ khá rộng (khoảng 1ha), thời gian tổ chức theo truyền thống là vào nửa đêm về sáng, lại chỉ mập mờ ánh nến nên công tác an ninh trật tự sẽ được địa phương đặc biệt chú ý nhằm đảm bảo tính an toàn, trật tự, tạo sự yên tâm cho du khách. Lễ rước với hàng trăm người cũng được tập dượt chu đáo, địa phương đã giao cho các chị em trong chi hội phụ nữ nuôi 150 con gà đen phục vụ phiên chợ”. Theo như thông tin chúng tôi có được, lễ hội chợ Âm Dương Xuân Canh Dần 2010 có sự tư vấn và phối hợp thực hiện của Công ty TNHH Quảng cáo Đông Nam (Hà Nội). Theo lịch trình và kịch bản, các hoạt động của lễ hội sẽ diễn ra tại khu vực quanh đình, đền, chùa của khu Xuân Ổ A với 6 tiểu khu: Sân khấu chính (dưới gốc đa)-Dân ca Bắc Bộ với Hát Quan họ và Trống quân, biểu diễn nhạc cụ dân tộc; Tiểu khu diễn xướng dân gian-Hát Xẩm và nơi mua bán gà đen; Tiểu khu trò chơi dân gian với các trò nhảy lò cò và ô ăn quan, thi chọi gà, kéo co, bịt mắt đánh trống; Khu tín ngưỡng sẽ tổ chức Lễ cầu siêu; Tại đền thờ với hát lễ thờ, lễ rước và tại nhà riêng các nghệ nhân có hát Quan họ. Ngoài ra, địa phương cũng phân chia các khu bán gà, khu bán vàng hương và khu ẩm thực. Một website đã được trình làng để giới thiệu về phiên chợ độc nhất vô nhị này. Bạn đọc có thể vào mạng ở địa chỉ www.choamduong.com để có những thông tin cụ thể hơn. 

Ngày nay, những bậc cao niên trong làng vẫn truyền tai nhau những câu văn xuất phát từ thư tịch và văn bia cổ “Kinh Bắc đô xuân địa/ Dạ xuân thị trung thiên/ Đa nhân-đa sản vật/ Đệ nhất danh thị dã”. Còn người Bắc Ninh-Kinh Bắc vốn đã thuộc nằm lòng mấy câu ca dao “…Mồng bốn là hội kéo co/ Mồng năm hội Ó chẳng cho nhau về…”, chắc chắn sẽ có dịp tìm lại nét xưa trong phiên chợ lung linh, huyền bí - chợ Âm Dương làng Ó.phường võ cường